Zmiany klimatu a migracje

Natalia Styrnol data: 29 kwietnia 2022

Migracje klimatyczne często przywoływane są przez aktywistki i aktywistów jako jedna z najpoważniejszych społecznych konsekwencji kryzysu klimatyczno-ekologicznego. Ponadto, wiodący dyskurs medialny przedstawia apokaliptyczne wizje exodusu osób zamieszkujących Globalne Południe, wskazując bogate państwa Globalnej Północy jako punkt docelowy uchodźców i uchodźczyń klimatycznych.

By zdystansować się nieco od tej dominującej narracji i by lepiej zrozumieć migracje klimatyczne, w niniejszym artykule przyjrzę się ich przyczynom i złożoności. Następnie przeanalizuję, jakie grupy społeczne są/będą narażone na największe zagrożenia i trudności, oraz pochylę się nad zagadnieniem sprawiedliwości wobec kryzysu klimatyczno-ekologicznego w kontekście migracji.

Globalne Południe w ruchu?

Zmiany klimatu stanowią jedną z przyczyn migracji, ale są to głównie migracje wewnętrzne (w obszarze państw zamieszkania danych osób), mające miejsce głównie w obszarze Globalnego Południa. Z dozą krytycyzmu należy więc przyglądać się wizjom przyszłości wskazującym na masowe ruchy ludności powodowane zmianami klimatycznymi.

Przykładowo, najnowszy raport Banku Światowego wskazuje, iż do 2050 r. ok. 216 mln osób będzie musiało opuścić swoje dotychczasowe miejsca zamieszkania ze względu na zmiany klimatu. Według autorów, najbardziej dotknięte będą społeczności 6 regionów: Afryki Subsaharyjskiej (86 milionów), Azji Wschodniej i Pacyfiku (49 milionów), Azji Wschodniej (40 milionów), Afryki Północnej (19 milionów), Ameryki Łacińskiej (17 milionów) oraz Europy Wschodniej i Centralnej Azji (5 milionów).

Należy pamiętać, że przywoływany raport odnosi się wyłącznie do osób migrujących wewnętrznie. Ponadto, przedstawia jedynie możliwy scenariusz, który mimo że oparty na określonych przesłankach i złożonych modelach statystycznych, nie jest w stanie przewidzieć przyszłości, o czym często zapomina się, przywołując dane tego typu.

Osoby, których dotyczą powyższe przewidywania to w większości mieszkańcy i mieszkanki Globalnego Południa, którzy historycznie w najmniejszym stopniu przyczynili się do zmian klimatu. Pochodzą często z biedniejszych państw, w przeszłości eksploatowanych w ramach systemu kolonialnego, a obecnie wykorzystywanych w ramach postkolonialnych relacji władzy będących przedłużeniem (nie)dawnego politycznego porządku świata. W konsekwencji, społeczności te dysponują często niewielkimi zasobami, co uniemożliwia migracje na większe dystanse, w tym migracje międzynarodowe.

Przyczyny migracji klimatycznych

Abstrahując od czynników innych niż zmiany klimatu wpływających na decyzje migrantek i migrantów (chociaż często są one równie ważne lub istotniejsze, niż sam klimat), można wyodrębnić klimatyczne i środowiskowe motywy migracji.

Należą do nich zarówno nagłe i szybko postępujące katastrofy ekologiczne (np. huragany, pożary lasów, powodzie, etc.), jak i wolniej pogłębiające się przemiany powodowane zmianami klimatu (np. wzrastający poziom mórz i oceanów, pustynnienie, zmniejszający się poziom opadów, etc.). Zmian klimatu i migracji nie można jednak połączyć w prosty i bezpośredni sposób. Ciąg przyczynowo-skutkowy (wysokie emisje gazów cieplarnianych -> zmiany klimatu -> intensyfikujące się katastrofy ekologiczne -> migracje), którym chciałoby się tłumaczyć to zjawisko, nie uwzględnia np. konkretnych uwarunkowań politycznych.

Jak podkreśla Hein de Haas, socjolog, geograf i badacz migracji z Uniwersytetu w Amsterdamie, wiele kryzysów wywołanych jest w rzeczywistości nie przez zmiany klimatu jako takie. Nie można w analizach pomijać konkretnych decyzji politycznych, unikania odpowiedzialności rządzących za najbardziej zagrożone (vulnerable) społeczności i ignorowania potrzeby zwiększania ich odporności (resilience) na potencjalne ryzyka środowiskowe. Co więcej, zmiany klimatu mogą być traktowane jako „wymówka” dla rządzących do przymusowego przesiedlenia danej społeczności (np. ze względu na realizację projektu rozwojowego w danym terenie). Mogą też służyć jako swego rodzaju „przykrywka” dla wcześniejszych zaniechań (np. ignorowanie nierówności społecznych i brak woli politycznej do walki z ubóstwem lub adaptacji do zmieniających się warunków klimatycznych i środowiskowych).

Gender a migracje klimatyczne

Osoby, które najbardziej dotknięte są zmianami klimatu należą często do ubogich, narażonych na rozmaite zagrożenia społeczności. Najuboższe i najbardziej wykluczone osoby nie mają wystarczających zasobów (ekonomicznych, edukacyjnych, władzy, itd.), by opuścić swoje miejsce zamieszkania, nawet w przypadku wystąpienia zagrażających zdrowiu i życiu kataklizmów, których częstotliwość i intensywność zwiększać się będzie wskutek zmian klimatycznych. Mówiąc wprost - mogą nie być w stanie ratować swojego życia przez znajdowanie się w sytuacji ubóstwa.

W większości państw, zwłaszcza Globalnego Południa, największą grupą (choć wewnętrznie niezwykle zróżnicowaną) znajdującą się w sytuacji wykluczenia są kobiety. Zakładając, że opcja migracji/ uchodźstwa jest dla nich dostępna i mogą przenieść się w potencjalnie bezpieczniejsze do życia miejsce, muszą się zmagać z rozmaitymi dodatkowymi zagrożeniami. Należą do nich, m.in. ryzyko zwiększonej dyskryminacji na rynku pracy, ograniczenie dostępu do praw reprodukcyjnych, zagrożenie różnymi formami przemocy (w tym przemocy seksualnej), czy niebezpieczeństwo stania się ofiarą handlu ludźmi.

Wyróżnienie kobiet jako jednej z bardziej zagrożonych w kryzysie klimatyczno-ekologicznym grup nie ma na celu umniejszać ryzyku wobec jakiego stają inne osoby mieszkające w obszarach najbardziej podatnych na skutki zmian klimatu. Pragnę jednak zaznaczyć, że w ramach ogromnej zbiorowości najbardziej narażonych osób znajdują się grupy, których pozycja jest gorsza od innych, głównie ze względu na występujące nierówności społeczne. Konieczność, lub w gorszym przypadku - brak możliwości migracji ze względu na zmiany klimatu jest/ będzie kolejnym czynnikiem pogłębiającym ich wykluczenie.

Sprawiedliwość klimatyczna to sprawiedliwość dla migrantek i migrantów

Kryzys klimatyczno-ekologiczny to kryzys nierówności. Nie można więc ograniczać emisji gazów cieplarnianych, nie adresując jednocześnie społecznych konsekwencji dotychczasowych i przyszłych zmian klimatu. Nie można też ignorować historycznych, społecznych i politycznych uwarunkowań, które doprowadziły do obecnego stanu nierówności i tak ogromnych dysproporcji w doświadczaniu konsekwencji kryzysu klimatyczno-ekologicznego pomiędzy Globalną Północą, a Globalnym Południem.

Jako mieszkanki i mieszkańcy Globalnej Północy nieustannie czerpiemy korzyści z faktu, że rozwój naszych państw odbył się kosztem społeczności Globalnego Południa. W obliczu kryzysu klimatyczno- ekologicznego jesteśmy więc zobowiązani i zobowiązane do działania na rzecz walki z nierównościami oraz na rzecz praw migrantów i migrantek.

Jest to kwestia przywrócenia sprawiedliwości, zarówno dla osób, które z różnych powodów zostają w obszarach dotkniętych skutkami zmian klimatu, jak i dla tych migrujących w poszukiwaniu lepszego, bezpieczniejszego i bardziej stabilnego życia.


Warto zajrzeć:

http://heindehaas.blogspot.com/2020/01/climate-refugees-fabrication-of.html

https://open.spotify.com/episode/7hlfgGvjNfJD3FMEpx9ZD6?si=cce505473baf423c&nd=1

https://open.spotify.com/episode/49LPJz7eShRGdDmDJx6mfH?si=ab55e7a9587c4d57&nd=1

https://www.migrationpolicy.org/topics/climate-change

https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/36248


...
Natalia Styrnol

Natalia Styrnol ukończyła socjologię w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, natomiast we wrześniu 2022 podejmie studia na kierunku Critical Gender Studies na Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Wiedniu. Jej zainteresowania naukowe i badawcze oscylują wokół tematów migracji, społecznych skutków zmian klimatu i sprawiedliwości społecznej. Bliskie jest jej podejście socjologii zaangażowanej, a swój rozwój akademicki łączy z działalnością aktywistyczną. Należy do międzynarodowych sieci aktywistycznych: Humanity in Action oraz Feminist Climate Ambassadors. Adres email: natalia.styrnol@gmail.com